Toplumsal Değişmeyi Etkileyen Faktörler


Toplumsal değişmeyi etkileyen çeşitli faktörler vardır. Bu faktörlerin başlıcaları fizik çevre, bilim ve teknoloji, kültür, demografi, ekonomi ve kitle iletişim araçlarıdır.


a. Fizik Çevre: Doğal ya da coğrafî çevre olarak da adlandırılan fizik çevre kültürel oluşumu, toplumsal yapılanmaları hatta insanların fiziksel farklılıklarını etkileyen faktörlerden biridir. Bir coğrafî bölgenin, hata bir ülkenin toplumsal değişmeye uğraması doğal çevrenin özellikleriyle yakından ilgilidir. Örneğin, büyük uygarlıklar verimli topraklar üzerinde kurulup gelişmiştir. Mezopotamya ve Mısır uygarlıkları gibi. Verimli tarım toprakların ve çeşitli maden kaynaklarının varlığı ekonomik zenginliğin artmasına neden olmuş, daha hızlı toplumsal gelişme ve ilerleme sağlanmıştır.


Aynı zamanda, doğal zenginlikliklerden yoksun kalmak toplumsal değişmeye neden olmaktadır. Örneğin, ormanların yok edilmesi, teknolojinin doğal dengeyi bozacak biçimde kullanılması, sel gibi doğal afetlerin olmasına, iç göçlere, bölgesel nüfusun azalmasına, ekonomik etkinliklerin azalmasına ve çevre kirliliğine yol açar.

b. Bilim ve Teknoloji: İnsanlar, yaşadığı doğal çevreyi her dönemde kendi ihtiyaçlarına en iyi cevap verecek şekilde düzenlemeye çalışmışlardır. Bunun için öncelikle doğanın yasalarını bulmaya çalışmışlardır. Bu çaba bilimleri ortaya çıkarmıştır. Teknoloji, insanın doğaya egemen olmasını sağladığı gibi, insan ilişkilerini, normları, inançları, kurumları, fikirleri de etkileyip değiştirmiştir.


Değişimin itici gücü durumundaki teknoloji, bilimler sayesinde üretilmektedir. Bilimsel çalışmalara kaynak aktaran ülkeler bilimsel ve teknolojik alanlarda büyük ilerlemeler kaydetmektedirler. Doğa bilimleri neredeyse teknoloji üretiminin hizmetine sunulmuştur. Toplumsal değişmeler, teknolojiyi üreten ve kullanan ülkelerde gelişme ve ilerleme yönünde olmuştur.

c. Kitle İletişim Araçları


Kitle iletişim araçları da toplumsal değişmeyi hızlandıran temel etkenlerdendir. Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bilgilerin, kültürel değerlerin, normların, duygu ve düşüncelerin kitle iletişim araçlarıyla akıl almaz bir hızla nasıl yayıldığını ve değiştiğini görüyoruz.


Bireyin toplumsallaşmasında kitle iletişim araçları, aile ve eğitim kurumları kadar etkilidir. Beğenilerin, ilgilerin oluşturulması, tüketim alışkanlıklarının yönlendirilmesi (moda ve reklâm yoluyla) kitle iletişim araçları aracılığıyla gerçekleşmektedir.


Kitle iletişim araçları yoluyla ulusal kültürler “bir örnekleşme”ye doğru gitmektedir. Farklı toplumların kültürel yapıları birbirine benzer hâle gelmiştir. Bilgi akışını sağlayan kitle iletişim araçlarının tek elde toplanarak, kültürel ve siyasal bir güç hâline gelmesi bugün tartışılır bir sorun olmuştur.
• Kitle iletişim araçlarının bireylere sağladığı kalaylıklar nelerdir?


d. Kültür


Toplumsal değişme sürecinde, maddî kültür ögelerindeki değişmeler zamanla maddî olmayan kültür ögelerini de değişime uğratmaktadır.


Kültürel farklılıklar ve kültürel etkileşimler hem toplumların kültürünün çeşitlenmesini hem de insanlığın ortak mirasının zenginleşmesini sağlar.


• Kültürel alanda “bir örnekleşme” nasıl oluşmaktadır?


e. Demografi (nüfus)


Demografi (nüfus bilimi); nüfusun sayısını ve yoğunluğunu, bölgesel ve sektörel dağılımını, niteliğini, nüfus artış hızını, nüfus hareketliliklerini ve nüfus ile ilgili diğer olay ve olguları inceleyen bir bilimdir.


Bir ülkede nüfusun artış hızı toplumsal değişmeyi olumlu ya da olumsuz yönde etkilemektedir. Gelişmekte olan ülkelerde, ekonomik büyümenin önündeki engellerden biri hızlı nüfus artışıdır. Nüfusun bölgelere göre farklı hızlarda artışı ekonomik, kültürel ve toplumsal sorunlara neden olmaktadır.





Doğayı egemenliği altına alma hırsındaki insanlık, doğal çevresine büyük zararlar da vermektedir. Bu durum günümüzde bilim ve teknolojinin gelişimini tartışma konusu hâline getirmiştir.


Doğaya zarar veren teknolojinin olumsuz etkisi yine bilimsel çabalarla önlenebilir. Bilimsel gelişmeler her geçen gün, teknolojinin daha akılcı kullanılmasını elverişli hâle getirmektedir.

Nüfusun, iç göçler yoluyla belirli bölgelerde veya kentlerde toplanması çarpık kentleşmeye neden olmaktadır.


Nüfusun niteliği (eğitim düzeyi, yaşlı, genç oranı gibi), toplumsal değişmeleri olumlu ya da olumsuz yönde etkilemektedir. Plânlı nüfus artışı bireylerin millî gelirden daha çok pay almasını sağlayan faktörlerden biridir. Hızlı ve dengesiz nüfus artışı ise ekonomik büyümeyi önlemekte, böylece bireylerin millî gelirden aldığı pay da azalmaktadır.


f. Ekonomi


Toplumsal değişmeyi etkileyen en önemli faktörlerden biri de ekonomidir. Ekonomik etkinlikler sonucu bilim ve teknoloji gelişmekte, kültürel ögeler zenginleşmekte, fiziksel çevre yeniden şekillendirilmektedir. Ekonomik gelişmenin hızlanması ya da yavaşlaması diğer faktörlerle birlikte toplumsal değişmelerin yönünü etkilemektedir. Ekonomik etkinlikler insanlığın tarihsel gelişim sürecinde, toplumsal değişmenin yönünü belirleyen en temel faktör olarak diğer bütün etkinliklerin kaynağı durumundadır.


Toplumun bütün kesimlerini ekonomik büyümenin nimetlerinden yararlandırmak, toplumsal değişmenin daha dengeli ve uyumlu olmasını sağlayacaktır.

Toplumsal değişme, çok etmenli faktörlerin, karşılıklı birbiriyle etkileşimi içinde gerçekleşir. Fakat her birinin etki dereceleri farklıdır. Toplumda sosyal ilişkiler, çıkar ilişkileri, üretim faaliyetleri, bilim ve teknolojideki gelişmeler, coğrafî olaylar, siyasal etkenler toplumsal değişmenin itici güçleridir.